تالاسمی بتا چیست و چگونه تشخیص داده میشود ؟ (2 نکته مهم)

تالاسمی بتا چیست؟

تالاسمی بتا به دلیل نقص در تولید زنجیره بتا ایجاد می­شود. این بیماری به صورت وراثتی و اتوزومال مغلوب منتقل می‌شود، به این معنی که اگر والدین ناقل باشند، احتمال دارد 25 درصد صاحب فرزند بیمار شوند. برای شناسایی این بیماری پیش از تولد، دو مرحله وجود دارد: اول شناسایی ناقلین و سپس تشخیص قبل از زایمان.

گلبول‌های قرمز خون وظیفه‌ی انتقال اکسیژن را بر عهده دارند و این کار با کمک پروتئینی به نام هموگلوبین انجام می‌شود. هموگلوبین از دو زنجیره آلفا و دو زنجیره بتا تشکیل شده است. اگر یکی از این زنجیره‌ها به خوبی تولید نشود، باعث بروز بیماری کم‌خونی ژنتیکی می‌شود که تالاسمی نامیده می‌شود.

ژن مربوط به تالاسمی بتا روی کروموزوم 11 قرار دارد. به غیر از ژن بتا گلبولین، در این ناحیه ژن‌های دیگر نیز وجود دارند که در مراحل مختلف رشد جنینی فعالیت می‌کنند. در بزرگسالان، ژن بتا فعال است. افراد طبیعی دو نسخه از ژن بتا دارند (β/β). شدت بیماری به نوع تغییراتی که در این ژن‌ها رخ می‌دهد بستگی دارد. برخی از تغییرات، مانند حذف ژن، تولید پروتئین را کاملاً متوقف می‌کند (β0) و برخی دیگر سبب کاهش تولید آن می‌شوند (β+). افرادی که حامل این مشکل هستند (Minor) به نام مبتلایان به خصوصیت بتا تالاسمی شناخته می‌شوند و در دو حالت β/β0 و β/β+ دیده می‌شوند.

افرادی که دارای نوع ژنتیکی β+/β+ هستند به طور معمول زندگی نرمالی دارند، اما در دوران‌هایی مانند بیماری یا بارداری ممکن است نیاز به تزریق خون داشته باشند. افراد ماژور β0/β0 و β0/β+ دچار کم خونی شدید هستند. گلبول‌های قرمز این افراد به خوبی عمل نمی‌کنند و در مغز استخوان، تولید خون افزایش می‌یابد که در طول زمان می‌تواند باعث تغییر شکل استخوان‌ها، به ویژه استخوان‌های بزرگ، شود. این بیماران به تزریق خون نیاز دارند که ممکن است باعث افزایش آهن در بدن شود. همچنین، به دلیل کم‌خونی و افزایش آهن، مشکلاتی مانند نارسایی قلبی و آریتمی (اختلال در ضربان قلب) بروز می‌کند. علائم شامل زردی پوست، تغییرات در کبد، طحال و مثانه می‌باشد.

انواع تالاسمی بتا

سه نوع تالاسمی بتا وجود دارد که از نظر شدت بیماری به صورت خفیف تا شدید تقسیم‌بندی می‌شوند:

1. تالاسمی مینور یا صفت تالاسمی

در این نوع کمبود پروتئین به حدی نیست که عملکرد هموگلوبین را مختل کند. فردی که به این بیماری مبتلا است، حامل ژن تالاسمی است. این فرد به جز یک کم‌خونی خفیف، معمولاً مشکل دیگری نخواهد داشت. بعضی اوقات پزشک ممکن است این فرد را به اشتباه به عنوان علامتی از کم خونی فقر آهن درمان کند.

2. تالاسمی بینابینی

در این حالت، کمبود پروتئین بتا در هموگلوبین به اندازه‌ای است که منجر به کم‌خونی نسبتاً شدید و مشکلات قابل توجهی در سلامت فرد می‌شود. در این مرحله انواع مختلفی از علائم وجود دارد. تشخیص تالاسمی بینابینی ممکن است گاهی اوقات پیچیده باشد، زیرا شباهت‌هایی با فرم شدیدتر (تالاسمی ماژور) دارد.

به دلیل وابستگی به تزریق خون، این افراد در گروه تالاسمی ماژور قرار می‌گیرند و به تزریق خون برای بهبود کیفیت زندگی نیاز دارند.

3. تالاسمی ماژور یا کم‌خونی Cooley’s Anemia

این نوع شدیدترین شکل تالاسمی بتا است که کمبود شدید پروتئین بتا در هموگلوبین باعث ایجاد کم‌خونی تهدیدکننده زندگی می‌شود. افرادی که به این شکل مبتلا هستند، به تزریق خون منظم و مراقبت پزشکی نیاز دارند.

تزریق مکرر خون به مرور زمان باعث جمع شدن آهن اضافی در بدن می‌شود که باید با کمک داروهای مخصوص برای کاهش آن درمان شود.

تشخیص تالاسمی بتا

تشخیص تالاسمی بتا به دو روش مستقیم

“`html

تعیین موتاسیون و روش غیر مستقیم (مطالعه پیوستگی ژنی) برای تشخیص این بیماری استفاده می‌شوند. قبل از انجام هر نوع آزمایش ژنتیکی، باید مشخص شود که هر دو نفر از زوجین ناقل بتا تالاسمی هستند. برای این کار، آزمایش‌های CBC و الکتروفورز هموگلوبین انجام می‌شود و مقادیر HbA2، HbF و دیگر نوع‌های هموگلوبین (در صورت وجود) بررسی می‌شود.

برای تشخیص قبل از تولد، انجام همزمان آزمایش‌های تعیین موتاسیون ARMS (روش مستقیم) و مطالعه پیوستگی ژنی RFLP (روش غیر مستقیم) الزامی است.

در روش مستقیم، برای تعیین موتاسیون در ژن بتا گلوبین، جهش‌های رایج در کشور برای زوجین و فرزندان مبتلای آن‌ها با استفاده از روش ARMS-PCR مورد بررسی قرار می‌گیرد. از جمله این جهش‌ها می‌توان به IVS-5، CD8/9، CD39، CD44 و چند مورد دیگر اشاره کرد.

اگر جهش ژنی در فرد جزو این جهش‌های رایج نباشد، باید با استفاده از روش توالی‌یابی، تغییرات موجود در ژن شناسایی شود.

روش غیر مستقیم برای تعیین پیوستگی ژنی (RFLP) نیز می‌تواند برای زوج‌ها و فرزندان مبتلا به کار رود و اگر فرزندی وجود نداشته باشد، برای والدین مادر و پدر انجام می‌شود. در این روش، از نشانگرهای ژنتیکی مختلف استفاده می‌شود.

مرحله دوم تشخیص تالاسمی بتا قبل از تولد، برای کسانی انجام می‌شود که مرحله اول را قبل یا در هفته‌های آغازین بارداری گذرانده و وضعیت مولکولی آنها مشخص شده است. در این حالت، آزمایشگاه خانواده را به مرکز معتبر برای گرفتن نمونه جنینی ارجاع می‌دهد. برای نمونه‌برداری از CVS، سن بارداری باید بعد از هفته دهم باشد (این موضوع باید از طریق سونوگرافی تایید شود). همچنین، گروه خونی مادر هم باید مشخص گردد. نمونه جنینی باید همراه با DNA والدین برای تعیین موتاسیون مورد آزمایش قرار گیرد.

اگر جنین از نظر موتاسیون و روش غیر مستقیم مشابه مادر باشد، باید تأیید شود که نمونه جنین آلوده به نمونه مادری نیست. برای این کار، از نشانگرهای ژنتیکی مختلف استفاده می‌شود تا نمونه مادر و جنین بتوانند از هم تفکیک شوند.

بررسی ملکولی جهش‌های ژن بتا گلوبین

1. مرحله اول: 6 میلی لیتر خون از کودکان و بزرگسالان در دو شیشه مجزا، هر کدام 3 میلی لیتر.
2. مرحله دوم: 20 میلی گرم نمونه از پرزهای جنینی یا 20 میلی لیتر از مایع آمینیوتیک جنینی در دو لوله مجزا.

افراد مورد بررسی تالاسمی بتا

مرحله اول: افراد مبتلا به علائم مشابه بتا تالاسمی.

افراد خانواده کسانی که مبتلا هستند و ممکن است ناقل باشند.

زوجین ناقل که باید نمونه خون والدین آنها برای تعیین پیوستگی گرفته شود.

مرحله دوم: جنینی که نوع جهش والدین از قبل مشخص شده باشد.

زمان مراجعه به آزمایشگاه

1. مرحله اول: قبل از ازدواج یا قبل از بارداری
2. مرحله دوم: در هفته 10 تا 12 بارداری

روش آزمایشگاهی تالاسمی بتا

استخراج DNA، آزمایش ARMS PCR، Multiplex PCR، بررسی پیوستگی ژنی (RFLP) و توالی‌یابی.

زمان تقریبی انجام آزمایش

1. مرحله اول: سه هفته
2. مرحله دوم: یک تا دو هفته

کم خونی تالاسمی چیست؟

کم خونی تالاسمی یک نوع کم خونی ارثی است که از والدین به فرزندان منتقل می‌شود. والدینی که ناقل هستند، یک نسخه سالم از ژن و یک نسخه معیوب دارند و به اصطلاح به آنها تالاسمی مینور می‌گویند. افرادی که تالاسمی مینور دارند، معمولاً مشکلات خونی ظاهری ندارند. اما اگر دو فرد ناقل تالاسمی با هم ازدواج کنند، فرزند آنها احتمالاً 25٪ (یا یک چهارم) شانس دارد که هر دو نسخه معیوب را از والدین خود به ارث ببرد و به نوع شدید و خطرناک تالاسمی مبتلا شود که به آن تالاسمی ماژور گفته می‌شود. نوزادان مبتلا به تالاسمی ماژور معمولاً بین شش ماه بعد از تولد به دلیل کم خونی شدید به پزشک مراجعه می‌کنند و این کودکان معمولاً تا پایان عمر نیاز به تزریق خون ماهانه دارند.

“““html

ساختمان خون چگونه است؟

1. خون از انواع مختلف سلول‌ها شکل‌گرفته است که بیشترین آن‌ها گلبول‌های قرمز هستند که خون را به رنگ قرمز در می‌آورند.
2. گلبول‌های قرمز وظیفه دارند اکسیژن را از ریه‌ها به بافت‌های بدن منتقل کنند و هر گلبول قرمز از پروتئین‌هایی ساخته شده که هموگلوبین نام دارد.
3. هموگلوبین در بزرگسالان عمدتاً از دو زنجیره پروتئینی به نام‌های زنجیره آلفا و زنجیره بتا تشکیل شده است.
4. زنجیره آلفا توسط ۴ ژن که در کروموزوم شماره ۱۶ قرار دارند، ساخته می‌شود و دو ژن از پدر و دو ژن دیگر از مادر به ارث می‌رسند.
5. اختلال در ژن‌های زنجیره آلفا باعث بروز تالاسمی آلفا می‌شود اما از آن‌جایی که ۴ ژن آلفا وجود دارد، احتمال معیوب شدن همه آن‌ها به‌صورت همزمان کم است و به همین دلیل تالاسمی آلفا نسبتاً نادر است.
6. زنجیره دیگر هموگلوبین، زنجیره بتا است که توسط دو ژن بتا که روی کروموزوم شماره ۱۱ قرار دارند، ایجاد می‌شود. یک ژن بتا از پدر و دیگری از مادر به ارث می‌رسد.
7. اختلال در ژن بتا منجر به بروز تالاسمی بتا به‌صورت ماژور می‌شود و به دلیل این‌که فقط دو ژن برای بتا وجود دارد، احتمال معیوب بودن هر دو در صورتی که والدین ناقل تالاسمی باشند، بالاست.
8. به همین دلیل شیوع تالاسمی بتا خیلی بیشتر از نوع آلفا است.

کم‌خونی ناشی از فقر آهن چیست؟

دلایل کم‌خونی در یک فرد می‌تواند به علت اختلال و معیوب بودن ژن‌های بتا و آلفا باشد که نوع ارثی کم‌خونی را به وجود می‌آورد و به آن تالاسمی می‌گویند.
اما در برخی افراد، ژن‌های بتا و آلفا سالم هستند و کم‌خونی به دلیل کمبود مواد مغذی مانند آهن پیش می‌آید. کم‌خونی ناشی از فقر آهن با مصرف قرص‌های آهن و یا همراه با اسید فولیک بعد از حداقل یک ماه بهبود می‌یابد.
اما نوع ارثی که در آن ژن‌ها معیوب هستند، با مصرف آهن و ویتامین درمان نمی‌شود.
آن‌چه که منجر به کم‌خونی ناشی از فقر آهن می‌شود، بیشتر مصرف چای بعد از غذاست که جذب آهن را مختل می‌کند.

در مناطقی که تالاسمی شایع است، مانند حاشیه خلیج فارس و دریای خزر، هم‌زمانی کم‌خونی فقر آهن با تالاسمی ارثی زیاد دیده می‌شود که می‌تواند در تشخیص ارثی بودن یا محیطی بودن کم‌خونی مشکل ایجاد کند. در این موارد، مصرف قرص آهن و در صورت نیاز انجام آزمایش ژنتیک می‌تواند در تشخیص کمک کند.

کم‌خونی ارثی تالاسمی چیست؟

همان‌طور که در بحث ساختمان خون اشاره کردیم، محتوای گلبول‌های قرمز که هموگلوبین نامیده می‌شود، شامل دو نوع پروتئین به نام‌های زنجیره آلفا و بتا است.
زنجیره آلفا توسط ۴ ژن آلفا تولید می‌شود و در صورت بروز اختلال در این ژن‌ها، زنجیره تولید نمی‌شود یا کمتر تولید می‌گردد و این باعث ایجاد کم‌خونی ارثی به نام تالاسمی آلفا می‌شود.
زنجیره بتا توسط ۲ ژن بتا تولید می‌شود و اگر این ژن‌ها معیوب شوند، زنجیره بتا کم یا اصلاً ساخته نمی‌شود و تالاسمی بتا را به وجود می‌آورد.
در تالاسمی بتا، اگر یک ژن معیوب باشد، به تالاسمی مینور معروف است و معمولاً مشکلی در این افراد دیده نمی‌شود.
اما اگر هر دو ژن بتا معیوب باشند، منجر به نوع خطرناک تالاسمی به نام تالاسمی ماژور می‌شود.
تالاسمی ماژور فقط زمانی رخ می‌دهد که هر دو والد فرد مبتلا، مینور تالاسمی باشند.

چرا شیوع کم‌خونی تالاسمی در ایران بالاست؟

علتی که باعث شده فراوانی تالاسمی در حاشیه خلیج فارس و دریای خزر بیشتر شود، این است که افراد مبتلا به نوع تالاسمی مینور نسبت به بیماری مالاریا مقاوم هستند.
زیرا در سال‌های دور که درمانی برای مالاریا وجود نداشت، این افراد در آن مناطق زنده ماندند و به تدریج شیوع ژن معیوب افزایش پیدا کرد.
افراد سالم در آن زمان به دلیل بیماری مالاریا از بین می‌رفتند و تنها افرادی که ناقل تالاسمی بودند، زنده می‌ماندند و به همین دلیل تعداد ژن معیوب افزایش یافته است.
به گونه‌ای که در حال حاضر در استان خوزستان، ۱۰% افراد ناقل تالاسمی هستند یعنی از هر ۱۰ نفر یک نفر ناقل تالاسمی است و شیوع ناقل بودن برای تالاسمی آلفا به ۳۰% می‌رسد، یعنی ۳ نفر از هر ۱۰ نفر.

“`

مطلب درباره‌ی مناطق آلوده به مالاریا در سراسر جهان است. به گونه‌ای که کمربند تالاسمی در حاشیه‌های دریاها از قاره آفریقا تا جنوب آسیا گسترده شده است.

آشنایی با تالاسمی مینور و ماژور

1. در تالاسمی مینور، یک فرد فقط یک نسخه سالم از دو ژن بتا دارد و نسخه دیگر به خاطر یک تغییر در ژنتیک (که به آن جهش گفته می‌شود) دارای اختلال است.
2. در این افراد، میزان زنجیره بتا هموگلوبین فقط نصف مقدار طبیعی تولید می‌شود، اما این تولید کمتر باعث بروز علائم جدی‌ای نمی‌شود که فرد را ناتوان کند.
3. فقط در آزمایشات خون، میزان MCV و MCH از اندازه طبیعی کمتر (به ترتیب زیر 80 و 27) می‌شود و همچنین میزان HbA2 از 3.5 بالاتر می‌رود.
4. فراوانی این افراد در جامعه، در بعضی استان‌های تالاسمی‌خیز مانند استان‌های حاشیه خلیج فارس و دریای خزر به 1% جمعیت می‌رسد.
5. خطری که در تالاسمی مینور وجود دارد این است که اگر دو فرد مینور با هم ازدواج کنند، در یک چهارم بچه‌ها فرم شدید تالاسمی به نام تالاسمی ماژور بروز می‌کند.
6. در تالاسمی ماژور، هیچ ژن سالم بتا وجود ندارد و به همین دلیل زنجیره بتا در آن‌ها ساخته نمی‌شود.
7. این بچه‌ها به سن 6 ماهگی که می‌رسند دچار کمبود خون شدید می‌شوند و نیاز به تزریق خون ماهانه پیدا می‌کنند.
8. درمان این بچه‌ها با پیوند مغز استخوان امکان‌پذیر است.

آزمایشات خون برای شناسایی کم‌خونی مینور

برای تشخیص اولیه کم‌خونی تالاسمی بتا و آلفا و همین‌طور کم‌خونی فقر آهن، از آزمایش خون‌شناسی به نام الکتروفورز هموگلوبین و CB استفاده می‌شود.

در نتیجه این آزمایشات، سه عدد به شرح زیر به‌دست می‌آید که تا حدی نشان می‌دهد فرد به کدام نوع کم‌خونی مبتلاست. البته در برخی موارد، تنها با آزمایش ژنتیک می‌توان به تشخیص قطعی رسید.

این سه عدد که به آن‌ها اندکس‌های خونی می‌گویند شامل:

MCV, MCH, HbA2
در تالاسمی مینور بتا، اندکس‌ها به صورت زیر تغییر می‌کند:
MCV
زیر 80 خواهد بود
MCH
زیر 27 خواهد بود
HbA2
بالاتر از 3.2 تا 3.5 خواهد بود.

اگر فردی تمام شرایط فوق را داشته باشد، او به عنوان ناقل قطعی بتا تالاسمی در نظر گرفته می‌شود و اگر قصد ازدواج با فرد ناقل قطعی بتا داشته باشد، حتماً باید آزمایش ژنتیک بدهد.

در تالاسمی آلفا، اندکس‌ها مشابه بتا هستند؛ تنها تفاوت این است که میزان HbA2 در محدوده زیر 3.2 قرار می‌گیرد.

در کم‌خونی فقر آهن، اندکس‌ها به‌طور کامل مشابه تالاسمی مینور آلفا خواهد بود، اما با این تفاوت که میزان کل هموگلوبین (که با اندکس Hb نمایش داده می‌شود) پایین بوده و معمولاً زیر 10 می‌باشد. همچنین در این افراد، میزان فرتین خون در حداقل یا کمتر از حداقل است.

بیشتر بخوانید: