تمامی موارد استفاده از گیاه سالیکورنیا (2 نکته مهم)

در کشور ما، شوری و خشکی آب و خاک یک مشکل بزرگ است که هر روز هم بیشتر می‌شود. در شرایط سخت محیطی، فقط تعداد کمی از گیاهان می‌توانند زنده بمانند. به همین دلیل بررسی و معرفی گیاهان شورزی که با شرایط آب و هوایی ما سازگارند، اهمیت زیادی دارد.
یکی از این گیاهان، سالیکورنیا (salicornia) است که می‌تواند با شرایط آب و هوایی کشور ما سازگار باشد. با توجه به تحقیقاتی که درباره این گیاه انجام شده، می‌توان به پتانسیل آن در زمینه‌های دارویی و صنعتی اشاره کرد که می‌تواند بازار خوبی در داخل و خارج کشور داشته باشد.

پژوهشگران می‌گویند: «به خاطر رشد بالای جمعیت، شور شدن زمین‌های کشاورزی و کاهش منابع آب شیرین، کشاورزی ایران با چالش‌های بزرگی مواجه شده است. یکی از بهترین راه‌ها، مطالعه بر روی گیاهان شورزی است که می‌توانند از آب‌های غیر شیرین نیز استفاده کنند و از نظر اقتصادی، جایگزین محصولات کشاورزی شوند که فقط با آب شیرین قابل کشت هستند».

گزارش محققان داخلی نشان می‌دهد: «آب دریا به راحتی در دسترس است و زمین‌های شور در نقاط مختلف جهان وجود دارند. با استفاده از روش‌های علمی و مناسب در زمین‌های شور، می‌توان به تولید محصولاتی با بازده بالا دست یافت. برای رسیدن به این هدف، به دانش و مدیریت مناسب در زمینه بیوسالین (شورکشت) نیاز داریم تا بتوانیم از زمین‌ها و آب‌های شور به خوبی استفاده کنیم. باید به دنبال راه‌هایی باشیم تا از آب شور برای کشت گیاهان مختلف مانند گیاهان علوفه‌ای، درختچه‌ای، دارویی و صنعتی بهره ببریم.

در این مقالات آمده است: «سالیکورنیا مدت‌هاست که توجه محققان را به خود جلب کرده است. این گیاه شامل ۱۱ جنس و حدود ۱۰۰ گونه است و به خانواده اسفناج یا کنوپودیاسه (Chenopodiaceae) تعلق دارد».

طبق یافته‌های این پژوهش: «خانواده اسفناج (Chenopodiaceae) دارای حدود ۱۰۳ جنس و هزار گونه است و در سراسر جهان پراکندگی زیادی دارد و از نظر تنوع، دومین خانواده بزرگ گیاهی در دنیا است. این خانواده در ایران نیز بزرگ و پراکنده است، به خصوص در نقاط شور و بیابانی و در سواحل دریاها و دریاچه‌های شور مانند دریای خزر و خلیج فارس. بیشتر گیاهان این خانواده، شورزی هستند و از نظر اکولوژیکی و اقتصادی اهمیت زیادی دارند».

یکی از مهم‌ترین کاربردهای گیاهان شورزی، تصفیه آلاینده‌ها از آب، خاک و هوا است. در تحقیقات مشخص شده است: «این گیاهان به خاطر قدرت تحمل شرایط سخت می‌توانند برای تصفیه آلاینده‌ها از محیط‌های آلوده مانند آب و خاک استفاده شود. گیاه‌پالایی که یکی از شاخه‌های مهم بیوتکنولوژی محیط زیست است، به تکنولوژی جدیدی اطلاق می‌شود که در آن از گیاهان و میکروارگانیسم‌ها برای حذف و تجزیه آلاینده‌ها در خاک، آب و هوا استفاده می‌شود.»

سالیکورنیا گیاهی شورزی با طعم شور و آبدار است. نتایج تحقیقات نشان می‌دهد: «سالیکورنیا گیاهی شورزی، آبدار و با طعمی شور است. این گیاه به نام‌های لوبیای دریایی، علف هرز ترشی و رازیانه آبی مرداب نیز شناخته می‌شود. ارتفاع این گیاه کمتر از ۵۰ سانتی‌متر است، ساقه‌هایش بند بند و آبدار است و برگ‌های آن کوچک هستند، به طوری که در نگاه اول شاید فکر کنید گیاه بی‌برگ است.»

طبق این پژوهش: «شش گونه از سالیکورنیا در مرکز و جنوب ایران شناسایی شده‌اند. گونه Salicornia iranica که می‌تواند در شرایط خشک زنده بماند، در مرکز ایران پیدا شده و گونه Salicornia persica که به شرایط باتلاقی و شور نیاز دارد، در جنوب و مرکز ایران پراکنده شده است.

اخیراً این گیاه به دلیل استفاده در توسعه نوار ساحلی جنوب و کشاورزی در نواحی کنار دریای خزر، توجه زیادی را به خود جلب کرده است.

در منابع آمده است: «رشد این گیاه در ایران در استان‌هایی مانند فارس، سمنان، گرگان، خوزستان، بوشهر، هرمزگان، یزد، آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، اصفهان، قم و تهران مشاهده می‌شود. بخشی از این گیاه در رودخانه زاینده رود، تالاب گاوخونی، استان فارس و حاشیه خلیج فارس رشد می‌کند. با اینکه ایران یکی از مکان‌های اصلی رویش این گیاه است، اما تحقیقات انجام شده در این زمینه در کشور خیلی کم است. سه دلیل اصلی وجود دارد که باعث شده سالیکورنیا به عنوان یک گیاه روغنی مورد توجه قرار گیرد:

۱- قابلیت تولید بالا با استفاده از آب دریا.

۲- روغن قابل استخراج از آن که با روغن گلرنگ قابل مقایسه است.

۳- عملکرد مشابه با سویا در صورت استفاده از آب شیرین.

سالیکورنیا خواص آنتی اکسیدانی، ضدالتهابی و ضددیابتی دارد. در این تحقیق آمده است: «این گیاه نه تنها به خاطر طعم شورش، بلکه به علت ارزش غذایی بالای آن، به ویژه در زمینه مواد معدنی و ویتامین‌های آنتی اکسیدانی مانند ویتامین C و بتا کاروتن، به صورت تازه مصرف می‌شود. بخش هوایی سالیکورنیا منبع خوبی از مواد معدنی و همچنین غنی از پروتئین‌ها و ویتامین‌ها است.
بر اساس یافته‌های این تحقیقات: «مطالعات فیتوشیمیایی انجام شده بر روی این گیاه وجود اسیدهای چرب، استرول‌ها، ساپونین‌ها، مشتقات کلروژنیک اسید، آلکالوئیدها، فلاونوئیدها و سایر ترکیبات فنلی را شناسایی کرده است. گونه‌های سالیکورنیا در طب سنتی برای درمان برونشیت، هپاتیت و اسهال مورد استفاده قرار گرفته و دارای خواص آنتی‌اکسیدانی، ضد التهابی و ضد دیابتی هستند».

دانه سالیکورنیا دارای ۳۰ تا ۴۰ درصد چربی و منبع خوبی از لوریک اسید است. به گفته یک مطالعه موردی: «سالیکورنیا پرسیکا حاوی ۳۰ تا ۴۰ درصد چربی و منبع خوبی از لوریک اسید می‌باشد. از آنجایی که روغن به عنوان یک کالای استراتژیک در زمینه امنیت غذایی اهمیت دارد، روغن تولید شده از دانه‌های این گیاه می‌تواند به خودکفایی در این زمینه کمک کند».
محققان دریافتند: «عملکرد سالیکورنیا بیگلوی و سالیکورنیا پرسیکا در مزرعه تکثیری مرکز ملی تحقیقات شوری که با آب ۱۵ ds.m آبیاری شده بودند، در دوره رشد ۲۱۵ روز به ترتیب ۹.۱ و ۵.۱ تن در هکتار بدست آمد. در طول دوره رشد ۱۴۰ روز پس از کاشت، میزان زیست توده تر گونه پرسیکا و بیگلوی با آب ۱۵ ds.m به ترتیب ۳۲ و ۱۵ تن در هکتار بود.»

سالیکورنیا می‌تواند در احیای چرخه‌های اکولوژیک و اکوسیستم‌های پایدار نقش مؤثری داشته باشد. در این تحقیق اشاره شده است: «توسعه و کشت این گیاه به صورت زراعی با مشکلاتی مانند عدم دسترسی به بذرهای اصلاح شده، نبود تجهیزات مناسب برای کشت، عدم دسترسی به صنایع تبدیلی و آبشویی بالا، و تجمع جلبک مواجه است. با این حال، جلوگیری از فرسایش خاک و اصلاح خاک‌هایی که در معرض شوری و آلودگی نفتی هستند، از مزایای مهم کشت این گیاه است.
این گیاه می‌تواند علاوه بر ایجاد مناظر طبیعی در زمین‌های شور ساحلی، با بهبود و احیای چرخه‌های اکولوژیک، نقش مهمی در حفظ زیبایی و ایجاد اکوسیستم‌های پایدار در این مناطق ایفا کند.
بنابراین، با وجود چالش‌ها و مشکلات موجود در استفاده از این گونه، توجه به این گیاه و کشت آن در مقیاس وسیع به خصوص در مناطق جنوبی کشور، می‌تواند به ما در دستیابی به درآمدهای پایدار در بخش کشاورزی ایران کمک کند».