خواص ریحان
نکات درمانی ریحان
بذرهای ریحان به عنوان منبعی غنی از اسیدهای چرب غیر اشباع بوده و مقدار زیادی موسیلاژ تولید میکند در هند ریحان را سلطان سبزیجات میدانند و برخی از فرقههای هندو ریحان را مقدس دانسته و از خوردن ریحان دوری میکنند ریحان گیاهی معطر و بادشکن است؛ ریحان آرامش دهنده اعصاب است و برای درمان سردردهای عصبی بسیار مؤثر است؛ اگر ۲۰ تا ۵۰ گرم ساقه ریحان که دارای برگ و گل است را در یک لیتر آب جوش بریزید و ۱۲ دقیقه دم کنید سپس آن را صاف و شیرین نمایید و پس از هر غذا یک فنجان بنوشید غم و افسردگی را برطرف میکند.
بذر ریحان به علت داشتن لعاب فراوان نرم کننده است و در رفع ورم کلیه مفید است جوشانده ریحان گرفتگی دستگاه گوارش را رفع میکند و ضد تهوع و استفراغ است؛ اسانس ریحان که بازیلیک نام دارد بسیار معطر و ضد عفونی کننده دستگاه گوارش است و بوی سیر و پیاز را از دهان می برد به همین دلیل در کنارتان و ،کباب ریحان تازه مورد مصرف قرار میگیرد؛ ریحان میکروب اسهال و و با را میکشد و بوی آن پشه و مگس را فراری می دهد؛ گیاه ریحان به شود؛ اگر علت داشتن ویتامینهای A و C آنتی اکسیدان است و به همین دلیل از آسیبهای سلولی پیشگیری میکند.
ریحان از لحاظ طب سنتی ایران کمی گرم و خشک است؛ چون ریحان بسیار معطر است بنابراین برای معطر ساختن غذاها از آن استفاده گلدان ریحان را جلوی پنجره ،بگذارید حشرات و مگس را فراری میدهد و آنها داخل خانه نخواهند شد؛ برگ ریحان اثر زیاد کننده شیر دارد و مادران شیرده میتوانند از این گیاه بهره ببرند؛ جویدن برگ ریحان برای زخمهای دهان مفید است؛ برگ ریحان درمان کننده ناراحتیهای حاصل از نیش حشرات است؛ کافی است که محل گزش حشرات را با برگ ریحان ماساژ دهید تا خارش و درد را برطرف کند؛ مصرف ریحان میتواند باعث بهبود چین و چروکهای دست و صورت شود؛ دانههای ریحان به عنوان منبعی غنی از اسیدهای چرب غیر اشباع بوده و مقدار زیادی موسیلاژ تولید میکند.
از برگهای ریحان میتوان برای تهیه انواع ها ماکارونی اسپاگتی تهیه فیله مرغ به همراه مقداری آبلیمو، گوجه فرنگی ،پخته انواع املت و سیب زمینی پخته و تهیه انواع ترشی ها به کار برد؛ دوره نگهداری این سبزی معطر نسبت به سایر سبزیها کوتاه تر بوده و نباید در کنار میوهها و سایر محصولاتی که از خود گاز اتیلن منتشر میکنند نگهداری کرد؛ نگهداری برگهای ریحان به مدت دو ماه به صورت منجمد سبب کاهش آنزیم پلی فنل اکسیداز میشود که کاهش این آنزیم سبب تخریب ساختمان بافت و فساد گیاه میشود؛ به دلیل وجود ترکیبات استراگول و کارسینوژنیک بهتر است بانوان حامله و بچه ها کمتر از این گیاه مفید استفاده کنند؛ در کشورهای شرق آسیا به خصوص در چین و ژاپن از روغن ریحان به منظور درمانهای رایحه درمانی استفاده میکنند در این کشورها از روغن ریحان برای مالش دادن عضلات و ماهیچه ها به منظور از بین بردن دردهای عضلاتی و ضعفهای عصبی عضلات بهره می برند مواد موتره پیکر رویشی گیاه خاصیت اشتها آوری دارد و برای معالجه نفخ شکم و کمک به هضم غذا به کار میرود ریحان تحریک و سوزش گلو را کاهش میدهد؛.
ز اسانس ریحان برای ایجاد طعم و خوشبو کردن فرآوردههای دهان و دندان خمیر دندان و دهانشویه به کار می رود؛ هنگام خرید ریحان دقت کنید که برگهای ریحان سبز و درخشان بوده و فاقد هرگونه لکه قهوه ای باشد؛ شما میتوانید از ریحان به صورت تازه فریز شده و یا خشک در تهیه غذا استفاده کنید؛ اگر میخواهید ریحان را به غذای در حال پخت اضافه کنید در انتهای پخت این کار را انجام طعم و بوی ریحان در غذا باقی بماند و در حین پخت از بین نرود؛ در فرانسه گلدان گیاه ریحان را برای دور نمودن حشرات به خصوص پشه و مگس در کنار پنجره قرار میدهند و از ریحان در صنعت عطرسازی بهره می برند؛ در اغلب غذاهای یونانی و ایتالیایی و در تهیه انواع سوپها و سالادها از ریحان به فراوانی استفاده میشود؛ در هنگام تهیه نیمرو و سیب زمینی پخته میتوانید از چند برگ تازه ریحان بهره ببرید و غذا را خوشمزه تر و مطبوع تر کنید.
تیره نعناع Labiateae
عموما گیاهان این تیره علقی یا درختچه ای و بندرت درختی و گاهی نیز بالا رونده هستند معمولا دارای ساقه چهار گوش برگهای متقابل و بدون گوشوارک دارند؛ اعضای این تیره اکثرا پوشیده از کرکها و غدد ترشحی بوده که حاوی مواد معطره است گل آذین گرزن یا به صورت چرخهای است گلها ،نامنظم تر و ماده معمولا پنج پر با تقارن سطحی و کاسه دارای دو لب و غالبا ،پایا جام گل لوله ای و پیوسته و دارای دو لب است؛ لب بالایی دارای دو گلبرگ و لب پایینی دارای سه گلبرگ است؛ گیاهان تیره نعناعیان در اکثر نقاط جهان به خصوص در ناحیه مدیترانه ای تمرکز ،دارند تیره نعناعیان بیش از ۲۰۰ جنس و بیش از چهار هزار گونه دارد که در چندین زیر خانواده قرار گرفته اند در بین گیاهان تیره نعناع گونههای دارویی وجود دارند که در درمان بیماری ها مورد استفاده قرار میگیرند؛ برخی حاوی اسانس بوده و تعداد زیادی از آنها به مصارف تغذیه به حالت خام یا پخته میرسند و یا به علت دارا بودن گلهای زیبا و معطر پرورش می یابند.
گیاهان دارویی و اسانس دار خانواده نعناعیان به دلیل انعطاف اکولوژیکی بسیار زیاد نسبت به اقلیمهای متنوع به عنوان یکی از ذخایر ژنتیکی مهم گیاهی محسوب میشوند و به واسطه وجود ترکیبات معطره بسیار متنوع موجود در آنها در صنایع آرایشی و بهداشتی نیز کاربرد فراوان دارند؛ مهمترین موارد مصرف اسانسها در صنعت داروسازی عبارتند از ضد حساسیتهای ،پوستی ضد حساسیت ،موضعی آنتی هیستامینیکها خلط آورها ضد ویروس ضد باکتری ضد عفونی کننده،ها ضد کرمها ضد میکروبها دیورتیکها و همچنین استفاده از آنها به عنوان ادویه در هضم غذا، که در شکل های مختلف دارویی مورد مصرف قرار می گیرد.
تاریخچه ریحان
ریحان گیاهی با سابقه سه هزار ساله کشت است منشاء این گیاه را ایران و افغانستان هند و آسیای میانه گزارش کرده اند؛ ریحان با نام علمی Ocimum basilicum گیاهی مفید و معطر از تیره نعناعیان است قسمت مورد استفاده ریحان سرشاخه های گلدار و برگهای این گیاه است در بین گونه های این ،جنس ریحان معمولی مهمترین گونه اقتصادی بوده و کشت آن در سراسر جهان انجام میگیرد و بیش از شصت واریته دارد؛ ریحان تقریبا در سراسر ایران از جمله شمال غربی تبریز) و (ارومیه) شمال (مازندران) شمال شرقی و غرب و حوالی تهران کشت میشود؛ رنگ ساقه بوته ریحان سبز تند است و دارای برگهای منظم و بیضی شکل است گلهای ریحان به رنگ سفید یا صورتی در ماههای مرداد با شهریور به شکل خوشه در انتهای ساقه ریحان ظاهر می شوند و پس از مدتی از همین گلها بذر ریحان حاصل میگردد دو نوع ریحان وجود که یک نوع آن برگهای سبز و تازکی دارد و نوع دیگر برگهای بنفش رنگ دارد؛ پزشکان در گذشته به سختی اثر درمانی ریحان را قبول میکردند و بیشتر آنها معتقد بودند که ریحان گیاهی سمی و خطرناک است.
گیاه شناسی ریحان
ریحان گیاهی ،علفی یک ساله و معطر است ارتفاع ساقه آن تا ۶۰ سانتیمتر میرسد برگهای آن به صورت متقابل بیضوی و نوک تیز با کنار های دندانه دار میباشد گلهای آن معطر و کوچک به رنگهای ،سفید قرمز و گاهی بنفش مشاهده می شود بذر آن سیاه و ریز است برگ ریحان و سرشاخههای جوان آن به مصرف تغذیه ای می رسد؛ اولین گلها در اواخر بهار (خرداد) ظاهر میشوند و گل دهی تا اواخر شهریور ادامه می یابد؛ در آمریکای شمالی بیش از چهل رقم ریحان کاشته میشود تعدادی از ارقام که برای مصرف به صورت سبزی کاشته می شوند دارای برگهای سبز تیره گلهای سفید و با خاصیت دارویی فراوان هستند؛ قسمت مورد استفاده گیاه ریحان ،برگ دانه و سرشاخههای گلدار آن میباشد از ریحان به عنوان گیاهی دارویی ادویه ای و همچنین به عنوان سبزی تازه استفاده میشود ریحان در اکثر فارماکوپه ها به عنوان یک گیاه دارویی معرفی شده است ریحان کلمه ای عربی و به معنی گل و سبزه است که معادل این لغت در فارسی اسپرغم گفته می شود.
نیازهای اکولوژیکی ریحان
ریحان در طول رویش به هوای گرم و تابش نور کافی نیاز دارد؛ درجه حرارت مطلوب برای جوانه زنی بذر ۱۸ تا ۲۰ درجه سانتیگراد است. ریحان به سرما بسیار حساس است در طول رویش به آب کافی نیاز دارد خاک مناسب برای کاشت ریحان خاکهایی با بافت متوسط یا خاکهای لوم شنی یا مقادیر فراوان ترکیبات موهوسی است؛ نیاز ریحان به پتاس بسیار زیاد است؛ پتاس نقش عمده ای در افزایش عملکرد پیکر رویشی و افزایش عملکرد اسانس دارد.
فواصل کاشت ریحان
نیمه اول اردیبهشت زمان مناسبی برای کشت مستقیم بذر در زمین اصلی است؛ در کشت مستقیم فاصله ردیفهای کاشت بین ۴۰ تا ۵۰ سانتیمتر مناسب است عمق بذر ریحان موقع کاشت باید بین نیم تا یک سانتیمتر باشد بذر مورد نیاز برای هر هکتار زمین سه تا چهار کیلوگرم است؛ در کشت غیر مستقیم نیمه دوم اسفند زمان مناسبی برای کاشت بذر در خزانه است بذرها در ردیف هایی به فاصله ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتر در خزانه کشت میشوند بذر مورد نیاز برای هر هکتار زمین یک کیلوگرم است نشاء ها در ردیف هایی به فاصله ۴۰ تا ۵۰ سانتیمتر در زمین اصلی کشت میشوند؛ فاصله دو بوته در هر متر طولی ۳۰ سانتیمتر مناسب است.
کاشت ریحان
کاشت و تکثیر ریحان توسط بذر و به روش مستقیم و غیر مستقیم انجام می پذیرد: مستقیم کشت ریحان در زمان مناسب به صورت ردیفی در زمین اصلی انجام میگیرد پس از کشت آبیاری مناسبی ضرورت دارد. غیر مستقیم از این روش در سطوح کم کشت استفاده میشود ابتدا بذرها را در زمان مناسب در خزانه زیر پلاستیک کشت میکنند مقدار بذر برای هر متر مربع زمین بین ۱۰ تا ۲۰ گرم است برای هر هکتار زمین به ۳۵۰ تا ۴۵۰ متر مربع پوشش پلاستیک نیاز است؛ پس از آبیاری منظم و وجین علفهای هرز سطح خزانه هنگامی که ارتفاع گیاهان به شش تا ده سانتیمتر ،رسید، نشاء ها را در ردیف هایی به فاصله ۴۰ تا ۵۰ سانتیمتر در زمین اصلی کشت میکنند؛ فاصله دو بوته در هر متر طولی ۳۰ سانتیمتر مناسب است؛ برای هر هکتار زمین به ۱۴۰ تا ۲۰۰ هزار نشاء نیاز است.
داشت ریحان
پس از برداشت محصول قبلی؛ کود حیوانی پوسیده به خاک اضافه می شود همچنین پس از انجام شخم عمیق و قبل از کشت ۳۰ تا ۴۰ کیلوگرم در هکتار نیتروژن ۵۵ تا ۷۰ کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و ۶۰ تا ۸۰ کیلوگرم در هکتار اکسید پتاس باید به خاک اضافه شود؛ اواخر زمستان بستر خاک را برای کشت ریحان باید آماده کرد؛ فصل بهار هنگام آماده سازی زمین ۳۰ تا ۴۰ کیلوگرم در هکتار نیتروژن و پس از اولین برداشت ۴۰ تا ۵۰ کیلوگرم در هکتار نیتروژن به خاک می توانید اضافه کنید؛ آبیاری منظم و به موقع گیاهان در زمین اصلی یا در خزانه و وجود مواد و عناصر غذایی نقش عمده ای عملکرد ریحان دارد؛ مبارزه مکانیکی با علفهای هرز توسط کولتیواتور ضرورت دارد در کشت مستقیم پس از این که گیاهان دو تا سه برگی شدند آنها را باید تنک کرد؛ به شکلی که در هر متر شش تا هفت بوته باقی بماند؛ برای مبارزه با انگل ،سس با سوزاندن علفهای هرز و یا گیاهان آلوده به سس با حدود زیادی میتوان آن را کنترل نمود.
برداشت ریحان
برحسب شرایط آب و هوائی دو تا سه بار میتوان به برداشت پیکر رویشی ریحان اقدام کرد اولین برداشت را میتوان اوایل تیر انجام داد؛ دومین برداشت اوایل شهریور و سومین آخرین برداشت را میتوانید قبل از فصل سرما (اواخر) (مهر) انجام داد. هنگام اولین و دومین برداشت گیاهان را باید از فاصله شش تا هشت سانتی متری از سطح زمین برداشت کرد؛ اگر گیاهان از سطح زمین برداشت شوند امکان رویش را از دست خواهند داد؛ اگر هدف از کشت استفاده از ریحان به عنوان ادویه باشد پس از خشک کردن آنها را به قطعات کوچک سه و نیم تا پنج میلیمتری تبدیل و بسته بندی میکنند؛ عملکرد پیکر رویشی خشک ۲ ۱ تا ۲ تن در هکتار و مقدار عملکرد اسانس هشت تا ده کیلوگرم در هکتار میباشد عملکرد بذر ریحان ۶۰۰ تا ۸۰۰ کیلوگرم در هکتار است.
ریحان یکی از محبوبترین سبزیجات معطر در آشپزی و طب سنتی است که به دلیل طعم خوشایند و عطر بینظیر، در بسیاری از غذاها، سالادها و نوشیدنیها کاربرد دارد. این گیاه علاوه بر خواص تغذیهای، دارای ترکیبات فعال زیستی است که میتوانند سلامت بدن را تقویت کنند و از بروز بیماریها پیشگیری کنند.
استفاده منظم از ریحان به بهبود عملکرد سیستم گوارش، تقویت سیستم ایمنی، کاهش التهاب و محافظت از قلب و مغز کمک میکند. ریحان همچنین خواص ضد میکروبی و آرامبخش دارد و میتواند به کاهش استرس و بهبود کیفیت خواب کمک کند.
ریحان چیست و چرا اهمیت دارد؟
معرفی ریحان
ریحان (Ocimum basilicum) گیاهی معطر از خانواده نعناعیان است که در انواع مختلفی مانند ریحان سبز، ریحان بنفش و ریحان تایلندی یافت میشود. برگهای این گیاه سرشار از ویتامینها، مواد معدنی و ترکیبات آنتیاکسیدانی هستند.
دلایل اهمیت ریحان
- منبع غنی ویتامین K و ویتامین A
- حاوی آنتیاکسیدانها و فلاونوئیدها
- اثرات ضد التهابی و ضد میکروبی
- کمک به سلامت قلب و کنترل فشار خون
ارزش غذایی ریحان
جدول ارزش غذایی ریحان تازه (در 100 گرم)
| ماده مغذی | مقدار |
|---|---|
| کالری | 23 کیلوکالری |
| پروتئین | 3.2 گرم |
| چربی | 0.6 گرم |
| کربوهیدرات | 2.7 گرم |
| فیبر | 1.6 گرم |
| ویتامین A | 5275 IU |
| ویتامین C | 18 میلیگرم |
| ویتامین K | 414 میکروگرم |
| فولات | 68 میکروگرم |
| کلسیم | 177 میلیگرم |
| آهن | 3.2 میلیگرم |
| پتاسیم | 295 میلیگرم |
ترکیبات فعال زیستی
- اوژنول و لینالول: اثرات ضدالتهابی و ضد درد
- فلاونوئیدها و کاروتنوئیدها: آنتیاکسیدان قوی
- ساپونینها و فنولها: تقویت سیستم ایمنی
خواص ریحان برای سلامت گوارش
بهبود هضم
- تحریک ترشح آنزیمهای گوارشی و کاهش نفخ
- کمک به حرکت بهتر روده و پیشگیری از یبوست
محافظت از معده
- کاهش التهاب معده و محافظت در برابر زخم معده
- اثر ضدباکتریایی علیه باکتریهای مضر معده
خواص ریحان برای قلب و عروق
- کاهش التهاب و فشار خون با اثر اوژنول
- حمایت از سلامت رگها و پیشگیری از آترواسکلروز
- کاهش کلسترول بد (LDL) و افزایش کلسترول خوب (HDL)
خواص ریحان برای مغز و حافظه
- آنتیاکسیدانها از سلولهای مغز در برابر آسیب اکسیداتیو محافظت میکنند
- بهبود عملکرد حافظه و کاهش خطر بیماریهای عصبی
- اثر آرامبخش و کاهش استرس با مصرف برگ تازه یا دمکرده
خواص ریحان برای پوست و مو
سلامت پوست
- آنتیاکسیدانها و ویتامین C باعث تولید کلاژن و جلوگیری از چین و چروک
- خواص ضد باکتریایی برای درمان جوش و آکنه
تقویت مو
- آهن و ویتامین A به رشد سالم مو کمک میکنند
- اثرات ضد التهاب بر پوست سر
خواص ریحان در کنترل قند خون
- ترکیبات فعال ریحان میتوانند حساسیت به انسولین را افزایش دهند
- مصرف منظم به کاهش قند خون در افراد دیابتی کمک میکند
روشهای مصرف ریحان
تازه
- افزودن به سالاد، سوپ، پاستا و سسها
- ترکیب با گوجهفرنگی و روغن زیتون برای طعمدهی طبیعی
خشک یا پودر
- افزودن به غذاهای پخته، خوراک و ادویهها
- حفظ خواص آنتیاکسیدانی تا حد زیادی
دمنوش ریحان
- دمکرده برگهای تازه یا خشک برای آرامش و کاهش استرس
- ترکیب با زنجبیل یا لیمو برای اثرات تقویتی
میزان مصرف مناسب ریحان
مقدار توصیهشده
- روزانه 5 تا 10 گرم برگ تازه
- یا 1 تا 2 قاشق غذاخوری برگ خشک
نکات کاربردی
- مصرف متنوع تازه و خشک برای بهرهمندی کامل از خواص
- افزودن به وعدههای غذایی در پایان پخت برای حفظ عطر و ویتامینها
خطرات و ملاحظات مصرف ریحان
حساسیتها
- به ندرت باعث حساسیت غذایی میشود
- در صورت بروز خارش یا التهاب، مصرف متوقف شود
تداخل با دارو
- مصرف معمول با داروهای رایج تداخل ندارد
- در صورت مصرف داروهای رقیقکننده خون، بهتر است با پزشک مشورت شود
نکات ایمنی
- شستوشوی کامل برگها قبل از مصرف
- ذخیرهسازی در یخچال برای حفظ تازگی
نکات کاربردی برای بهرهمندی از خواص ریحان
ریحان با ویتامینها، مواد معدنی و ترکیبات فعال خود، یک سبزی کامل برای سلامت عمومی است. افزودن روزانه ریحان به رژیم غذایی میتواند به بهبود گوارش، تقویت قلب، افزایش عملکرد مغز، مراقبت از پوست و مو و کاهش استرس کمک کند. مصرف تازه یا خشک، دمنوش ریحان و ترکیب آن با غذاهای متنوع، بهترین روش برای بهرهگیری از تمام خواص درمانی و تغذیهای این گیاه معطر و خوشطعم است.
